Reason and faith
The place of reason in religion, why beliefs matter, and a critique of blind obedience.
2019
Critique of religious practiceQuestions and objectionsReason and faith
آزادی بیان و دین آگاهانه
قرآن کریم در آیات فراوان و ازجمله در آیهٔ ۱۷ و ۱۸ سورهٔ زمر ما را به شنیدن سخن مخالف و انتخاب آگاهانه از میان دیدگاه‌های گوناگون دعوت می‌کند:
Critique of religious practiceQuestions and objectionsReason and faith
قولوا قَولاً سَدیداً
اخیراً یکی از مراجع محترم تقلید عامل بالا بودن بهرهٔ هوشی ایرانیان را استفاده از گوشت حلال اعلام کرده و ارتقای فکر و اندیشه را از آثار خوردن چنین گوشتی دانسته‌اند.
2018
Critique of religious practiceReason and faith
قانونی برای بازنشستگان فکری
قانون منع به‌کارگیری بازنشستگان، اگر با استثناها بی‌خاصیت نشود، راهکار خوبی خواهد بود برای کنار گذاشتن کسانی که دورهٔ مفید مسئولیت اداری آنها گذشته، ولی حاضر نیستند مناصب خود را ترک کنند و تجربیاتشان را از راه‌های دیگری چون مشاوره و آموزش…
خردگرایی
یک خردگرا شخصی است که برای او یادگیری از اثبات حقانیت خود مهم‌تر است، کسی که مایل به یادگیری از دیگران است؛ نه فقط با مصادرهٔ عقاید دیگران، بلکه با اجازهٔ رضایتمندانه به دیگران برای نقد عقاید خود و علاقه به نقد عقاید دیگران …
The Prophet and his householdReason and faithSociety and politics
پیام‌آور عقل و آگاهی
انس بن مالک می‌گوید: مردى نزد پیامبر خدا آمد و عرض کرد: اى رسول خدا کدام عمل برتر است؟ حضرت فرمود: علم و معرفت به خداوند. عرض کرد: اى فرستادهٔ خدا، من از عمل مى‌پرسم و تو از علم مى‌گویى؟ رسول خدا فرمود:
2015
God and divine unityReason and faith
علت منع کلام درباره کیفیت خدا
یکی از موضوعاتی که در متون دینی و توصیه‌هّای پیشوایان اسلام مورد تأکید قرار گرفته و یکی از ابواب کتاب التوحید کافی نیز به آن اختصاص یافته، «نهی از سخن گفتن درباره کیفیت خداوند» و هشدار به کسانی است که درباره چیستی خالق هستی به بحث و گفتگو…
دانش نوین نیز سالم ماندن قرآن از تحریف را تأیید کرد
چندی پیش خبر کشف قدیمی‌ترین نسخه قرآن کریم در دانشگاه توبینگن کشور آلمان توجهم را جلب کرد. چرا که این یافته از جنبه‌های گوناگون دارای اهمیت است و مسائل متعددی از دانش‌هایی چون تاریخ اسلام، کلام و علوم قرآنی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. با این…
2014
God and divine unityQuestions and objectionsReason and faith
آیا علوم تجربی هدفمندی جهان را رد می‌کند؟
برخی از منکران وجود خدا تصور می‌کنند یافته‌های جدید علمی ادعای ادیان را در زمینه هدفدار بودن هستی زیر سؤال می‌برد. آنها می‌گویند وقتی در بیش از ۹۹.۹۹۹۹ در صد از تاریخ کیهان اثری از انسان دیده نمی‌شود، چگونه می‌توان پذیرفت که هدف نهایی…
God and divine unityQuestions and objectionsReason and faith
نکاتی راهگشا درباره فرگشت
فرگشت یا تکامل زیستی یکی از دیدگاه‌هایی است که از هزاران سال پیش در زمینه منشأ پیدایش انسان و دیگر موجودات مطرح بوده و در دوره‌های اخیر با تلاش زیست‌شناسانی چون چارلز داروین، شواهد علمی قوی‌تری پیدا کرده و به‌عنوان نظریه‌ای غالب در محافل…
Critique of religious practiceReason and faith
تعبد یا تعقل؟ تأملی در اولویت‌های آموزش و فرهنگ‌سازی
بسیاری از ما مذهبی‌ها ترویج مناسک و تعبد دینی را مهم‌تر از عقل‌گرایی و روحیه نقد و بررسی علمی می‌دانیم. لذا اگر کسی از تقدم عقل و اخلاق بر دین سخن بگوید، نگران و آزرده می‌شویم. اما آیا قرآن و پیشوایان حقیقی دین، این نوع نگاه و چنین احساسی…
Critique of religious practiceQuestions and objectionsReason and faith
آیا علم، اسلامی و غیر اسلامی دارد؟
این متن قطعه‌ای از جزوه درس «جایگاه حدیث در علوم مختلف» است که ترم‌های گذشته هنگام تدریس آن در مقطع کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث به دانشجویان ارائه کردم. اگر وقت و حوصله مطالعه کامل آن را ندارید، سه بند آخر را که دیدگاه برگزیده…
God and divine unityReason and faithDialogues
گفتگویی درباره برهان علیت
چندی پیش یکی از خداناباوران در بحث شکاکیت و آتئیسم، که یکی از انجمن‌های شبکه اجتماعی گوگل‌پلاس است، مطلبی را درباره بطلان برهان علیت منتشر ساخت. انتقاد کوتاه من به این مطلب، بحثی مفصل را در پی داشت که در موضوع علیت محدود نماند و به مبانی…
Questions and objectionsReason and faithDialogues
اسلام موروثی از گاوپرستی موروثی بهتر است؟
یه نفر می‌گفت: یکی از دلایلی که باعث شد بی‌دین بشم این بود که دیدم خدا روش معقولی برای تقسیم بهشت و جهنم نداره. توی قران گفته که دینی غیر از اسلام پذیرفته نیست. پس بین کسانی که توی یه کشور مسلمون به دنیا میان با کسانی که توی یه کشور یهودی…
2013
Religion and ethicsReason and faithDialogues
انسان عقلگرا بنده خدا نیست؟
چندی پیش، بخشی از گفتگوی خود با یکی از دوستان مذهبی را در زمینه رابطه دین و اخلاق تقدیم کردم. اخیرا همان دوست عزیز پیگیری مجددی در آن رابطه داشت که بخشی از گفتگوی جدید خود را با ایشان در اینجا ارائه می‌دهم:
God and divine unityReason and faithDialogues
چرا بعضی از عاقلان وجود خدا را نمی‌پذیرند؟
شما مگه نمی‌گید که خدا رو میشه با دلایل عقلی اثبات کرد؟ من کلی آدم می‌شناسم که واقعا عاقلند ولی با این استدلالا قانع نشدن.
Reason and faithReligion and ethics
دین مقدم است یا عقل؟
یکی از موضوعات بسیار مهم و زیربنایی در اندیشه انسانی و دینی، که در همه عرصه‌های زندگی حتی مسائل سیاسی و اجتماعی نیز تأثیر جدی دارد، تعیین رابطه عقل با دین است. بسیاری از دینداران معتقدند با وجود ارزش و اهمیت بالای عقل، در جایی که میان عقل…
The Prophet and his householdReason and faith
پیامبر دانایی و آگاهی
میلاد نبی اکرم، حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم بر همه حقیقت‌جویان و خردگرایان مبارک باد. این عید بزرگ و روز نورانی، بهانه مناسبی است تا کمی با زندگی و روحیات آن انسان بی‌نظیر و دوست‌داشتنی بیشتر آشنا شویم. لذا فرصت را مغتنم…
God and divine unityReason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 13 of 14
جمع‌بندی جلسات ده‌گانه خردگاه و استمداد از دوستان
دور نخست جلسات گفتگوی اعتقادی که با عنوان خردگاه و در محیط هنگ‌اوت گوگل پلاس به صورت هفتگی برگزار می‌شد، پس از ده جلسه به پایان رسید. در این جلسات، اینجانب و آقای فؤاد سجودی به بررسی زیربنایی‌ترین موضوعات اعتقادی پرداختیم و در فضایی جدی…
God and divine unityReason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 12 of 14
جلسه دهم خردگاه
سلسله گفتگوهای آن‌لاین اعتقادی ـ خردگاه جلسه دهم متن دهمین برنامه از جلسات گفتگوی اعتقادی میان آقایان سید حمید حسینی و فؤاد سجودی فریمانی که در تاریخ۱۳ دی ۱۳۹۱ با موضوع پرسشهایی درباره‌ی موجود قائم به ذات در محیط هنگ‌اوت گوگل‌پلاس برگزار…
God and divine unityReason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 11 of 14
جلسه نهم خردگاه
سلسله گفتگوهای آن‌لاین اعتقادی ـ خردگاه جلسه نهم
2012
God and divine unityReason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 10 of 14
جلسه هشتم خردگاه
سلسله گفتگوهای آن‌لاین اعتقادی ـ خردگاه جلسه هشتم
God and divine unityReason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 9 of 14
جلسه هفتم خردگاه
سلسله گفتگوهای آن‌لاین اعتقادی ـ خردگاه جلسه هفتم
God and divine unityReason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 8 of 14
جلسه ششم خردگاه
سلسله گفتگوهای آن‌لاین اعتقادی ـ خردگاه جلسه ششم
God and divine unityReason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 6 of 14
جلسه پنجم خردگاه
سلسله گفتگوهای آن‌لاین اعتقادی ـ خردگاه جلسه پنجم متن پنجمین برنامه از جلسات گفتگوی اعتقادی میان آقایان سید حمید حسینی و فؤاد سجودی فریمانی که در تاریخ ۱ آذر ۱۳۹۱ با موضوع مفهوم خدا و مقدمات اثبات او در محیط هنگ‌اوت گوگل‌پلاس برگزار شد و…
Reason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 5 of 14
جلسه چهارم خردگاه
سلسله گفتگوهای آن‌لاین اعتقادی ـ خردگاه جلسه چهارم
Reason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 4 of 14
جلسه سوم خردگاه
متن سومین برنامه از جلسات گفتگوی اعتقادی میان آقایان سید حمید حسینی و فؤاد سجودی فریمانی که در تاریخ ۱۷ آبان ۱۳۹۱ با موضوع پاسخ به پرسش بینندگان و بررسی مفهوم بدیهی در محیط هنگ‌اوت گوگل‌پلاس برگزار شد و فایل فیلم و صوت آن از این نشانی قابل…
Reason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 3 of 14
جلسه دوم خردگاه
متن دومین برنامه از جلسات گفتگوی اعتقادی میان آقایان سید حمید حسینی و فؤاد سجودی فریمانی که در تاریخ ۳ آبان ۱۳۹۱ با موضوع بررسی امکان رسیدن به یقین در محیط هنگ‌اوت گوگل‌پلاس برگزار شد و فایل فیلم و صوت آن از این نشانی قابل دریافت می‌باشد،…
Reason and faithDialoguesKheradgah: conversations on belief · Part 2 of 14
جلسه اول خردگاه
متن نخستین برنامه از جلسات گفتگوی اعتقادی میان آقایان سید حمید حسینی و فؤاد سجودی فریمانی که در تاریخ ۲۶ مهر ۱۳۹۱ با موضوع معارفه و تعریف حقیقت و واقعیت در محیط هنگ‌اوت گوگل‌پلاس برگزار شد و فایل فیلم و صوت آن از این نشانی قابل دریافت…
2009
Critique of religious practiceReason and faithDialogues
تقلید خوب است یا بد؟
یکی از موضوعاتی که این روزها وقتی آن‌لاین هستم زیاد از من پرسیده می‌شود مسئلۀ تقلید در احکام شرعی است. به عنوان نمونه یکی از گفتگوهایی را که در این زمینه داشتم اینجا ملاحظه کنید. دغدغه‌ها و ابهامات فراوانی که در این زمینه مطرح می‌شود نشان…
2007
Reason and faithWhy beliefs matter · Part 7 of 7
فواید توجه به بحثهای اعتقادی (۲)
مدتی پیش بحثی را با عنوان اهمیت مباحث اعتقادی آغاز کردیم. بعد از چند یادداشت سخن به فواید توجه به مباحث اعتقادی رسید. اولین فایده‌ای که در این رابطه ذکر کردیم این بود که پیگیری و بررسی جدی موضوعات اعتقادی پاسخی مناسب به یکی از نیازهای فطری…
Critique of religious practiceReason and faithDialogues
باید تسلیم باشیم
چند شب پیش گفتگوی مفصلی در مورد بعضی از مسائل دینی داشتم که در ضمن آن موضوع شکسته شدن نماز مسافر مطرح شد و بحث به مسئلۀ تعبد در احکام شرعی کشیده شد. بد نیست به عنوان جملۀ معترضه در بین بحثهای قبلی وبلاگ بخشهایی از این گفتگو را ملاحظه کنید.
Reason and faithWhy beliefs matter · Part 6 of 7
فواید توجه به بحثهای اعتقادی (۱)
سخن به موضوع فواید بحث و بررسی در مورد اعتقادات رسید و قرار شد بخشی از این فواید را با هم مرور کنیم. مسلما آگاهی از این فواید می‌تواند ما را نسبت به باورها و اعتقاداتمان حساس‌تر و جدی‌تر کند و اندکی از سستی و غفلت ما نسبت به این موضوع مهم…
2006
Reason and faithWhy beliefs matter · Part 5 of 7
مروری بر گذشته‌ها
باز هم همان مشکل و بهانۀ همیشگی موجب شد به‌روز رسانی وبلاگ با تاخیر فراوان مواجه شود. از این بابت عذرخواهی می‌کنم و امیدوارم دیگر سنگینی کارهای اجرایی و کوتاهی خودم موجب آشفتگی و بی‌نظمی وبلاگ نشود.
Reason and faithQuestions and objectionsWhy beliefs matter · Part 4 of 7
حس‌گرایی
در یادداشت قبل پس از اشاره به برخی از شبهات مطرح در مورد اعتقادات دینی گفتیم که اکثر این مطالب را می‌توانیم در دو نکته خلاصه کنیم: یکی غیر قابل بررسی بودن مسائل غیر مادی و دوم بی‌فایده بودن بحثهای اعتقادی. در این یادداشت اندکی در مورد نکتۀ…
Reason and faithQuestions and objectionsWhy beliefs matter · Part 3 of 7
دلایلی برای بی‌اعتقادی
همان‌گونه که در یادداشت قبل اشاره شد، در کنار مخالفتهایی که به دلیل بی‌خیالی و هوسرانی با مباحث جدی اعتقادی می‌شود، برخی انتقادها و استدلالها نیز وجود دارد. کافی است سری به سایتها و وبلاگهای ضد مذهب بزنیم تا با برخی از این سخنان آشنا شویم.…
Reason and faithWhy beliefs matter · Part 2 of 7
چرا باید وقت خود را صرف اعتقادات کنیم؟
همۀ انسانها در طول زندگی خود در برابر پرسشهای بی‌شماری قرار می‌گیرند. حس کنجکاوی و حقیقت‌جویی در وجود تک‌تک انسانها آنها را وادار می‌کند تا برای رسیدن به پاسخ پرسشهایشان حرکت و تلاش داشته باشند. اما در طول تاریخ همیشه پرسشهایی مهم و…
Reason and faithWhy beliefs matter · Part 1 of 7
اهمیت عقیده
عقیده از ریشۀ «عقد» است. در زبان عربی هر جا مفاهیمی چون گره، پیوند و پیمان بستن مطرح باشد از مادۀ عقد استفاده می‌شود. عقیده را نیز بر همین اساس عقیده نامیده‌اند. زیرا عقیده آن باوری است که به جان انسان پیوند خورده و به آسانی از او جدا…
Reason and faithGod and divine unity
جایگاه عقل
در یادداشت قبل گفتگویی را در رابطه با خدا و نقش عقل در شناخت او نقل کردم. چند روز پیش یکی از خوانندگان محترم طی نامه‌ای نکاتی را در رابطه با این گفتگو مطرح کرد. بد نیست بخشی از نامۀ ایشان و پاسخ آن را برای اطلاع و اظهار نظر سایر خوانندگان…
2005
God and divine unityReason and faithThe Necessary Being and divine unity · Part 6 of 6
توحید احدی
یکی از جنبه‌های توحید، بسیط و بدون جزء بودن خداوند است. به این جنبه اصطلاحا توحید احدی گفته می‌شود. ما در توحید واحدی از خداوند نفی تعدد و در توحید احدی از او نفی ترکیب می‌کنیم. بر این اساس مشخص می‌شود که نمی‌توان برای خدا هیچ جزء، بخش،…
God and divine unityReason and faithThe Necessary Being and divine unity · Part 5 of 6
توحید واحدی
توحید واحدی به معنی یگانگی خداوند متعال است. همان‌گونه که پیش از این اشاره شد، مفهوم واجب‌الوجود مفهوم عمیق، بی‌انتها و شگفت‌انگیزی است که دقت در آن ما را به نتایج ارزشمند و جالبی می‌رساند. کسی که مفهوم واجب‌الوجود را درک کرده و اصل وجود…
God and divine unityReason and faithThe Necessary Being and divine unity · Part 4 of 6
واجب‌الوجود و توحید
مفهوم واجب‌الوجود مفهوم عمیق و گسترده‌ای است که می‌توان با تحلیل و دقت در لوازمش، حقایق زیادی را به دست آورد. طی یادداشتهای گذشته وجود چنین حقیقتی در عالم با دلیل عقلی اثبات شد. پس از روشن شدن اصل واقعیت واجب‌الوجود گفتیم که با تحلیل عقلی…
God and divine unityReason and faithThe Necessary Being and divine unity · Part 3 of 6
صفات خدا
طی چند یادداشت گذشته بحثها و گفتگوهای متعددی در مورد برهان وجوب و امکان و موضوع علیّت مطرح شد و در مجموع به این نتیجه رسیدیم که این برهان می‌تواند یکی از بهترین دلایل عقلی اثبات وجود خداوند متعال به شمار آید. بر اساس این برهان ما یقین پیدا…
God and divine unityReason and faithQuestions and objectionsThe Necessary Being and divine unity · Part 2 of 6
پرسشی دیگر
بحث ما در مورد برهان امکان و وجوب به پایان رسید و در چند مرحله توانستیم این برهان دقیق را با برخی از نکات جنبی آن مورد بررسی قرار دهیم. بنا بود پس از بیان برهان، بر پایه آن به موضوع صفات خداوند بپردازیم. اما مناسب دیدم پیش از آن، پرسشی…
God and divine unityReason and faithDialoguesThe Necessary Being and divine unity · Part 1 of 6
خلاصه گفتگویی مفصل در مورد علیت
بحث ما از اینجا شروع شد که گفتیم فیزیک کوانتوم نمی‌تواند قانون علیت را نفی کند چون علیت یک یافته قطعی عقلی است و کوانتوم یک موضوع تجربی. بنا بر این تنها چیزی که می‌توان گفت این است که: بشر هنوز نتوانسته علت اتفاقات درون اتم را شناسایی کند.…