یکی از موضوعاتی که این روزها وقتی آن‌لاین هستم زیاد از من پرسیده می‌شود مسئلۀ تقلید در احکام شرعی است. به عنوان نمونه یکی از گفتگوهایی را که در این زمینه داشتم اینجا ملاحظه کنید.
دغدغه‌ها و ابهامات فراوانی که در این زمینه مطرح می‌شود نشان می‌دهد این موضوع آن‌گونه که باید برای جوانان و اقشار گوناگون جامعه تبیین نشده و برخی مشکلات و حاشیه‌ها هم کار را دشوارتر کرده است. بر این اساس به نظرم رسید چند نکته‌ای در این زمینه تقدیم کنم. امیدوارم این نکات در روشن شدن موضوع و رفع برخی دغدغه‌ها مفید باشد:
۱٫ تقلید در دیدگاه عقل، در فرهنگ بشری و حتی در متون دینی معمولا مذموم و ناپسند شمرده شده و با صفاتی چون کورکورانه و میمون‌وار همراه است. هر انسان هوشمندی دوست دارد خودش بفهمد، تشخص دهد و انتخاب کند و از این که دیگران برای او تصمیم بگیرند متنفر است. قرآن نیز بارها افراد و اقوامی را به دلیل تقلید از بزرگان و پدرانشان مذمت و ملامت کرده است.
۲٫ مطلوب بودن تشخیص و انتخاب آگاهانه و نامطلوب بودن تقلید و پیروی کورکورانه هیچ حد و مرزی ندارد و هر انسان خردمندی در همۀ امور آن راه و روشی را که خود می‌پسندد آزادانه انتخاب و آن‌گونه که دوست دارد زندگی می‌کند. در نگاه اسلام نیز همگان در برابر راه و روشی که انتخاب کرده‌اند مسئول‌اند و هیچ کس حق ندارد عملکرد، اجبار یا توصیۀ دیگران را به عنوان توجیهی برای رفتار و منش خود بداند.
۳٫ کسی که تشخیص داده نیازی به دینداری ندارد طبعا با روش دینداری نیز کاری نخواهد داشت. اما آن کس که عقلش حکم می‌کند برای دینداری و زندگی عمیق‌تر نیازمند شناخت راهنمایی خدا و فرستادگان اوست، چاره‌ای جز تلاش برای به دست آوردن این راهنمایی ندارد.
۴٫ شناخت دستورالعمل و نسخه‌های دین در انحصار هیچ گروه و طبقه‌ای نیست و هر کس می‌تواند با مراجعه به قرآن و احادیث آنچه را از این متون برداشت می‌کند ملاک رفتار دینی خود قرار دهد. اگر چه این کار نیازمند تخصص و دانش لازم برای تشخیص درست متون معتبر دینی و فهم دقیق منظور آن است؛ ولی به دست آوردن این تخصص برای هیچ کس ممنوع نیست.
۵٫ همان‌گونه که تقلید کورکورانه کاری مذموم و مخالف با عقل است، اظهار نظر بدون تخصص و رفتار بی‌مبنا نیز کاری نابخردانه شمرده می‌شود. بر این اساس همۀ عقلا در جایی که عقلشان تشخیص می‌دهد تخصصی در آن زمینه ندارند، خود را موظف به مراجعه به متخصص می‌دانند.
۶٫ اگر چه هر کسی حق دارد در هر موضوعی یا خودش تخصص پیدا کند یا به متخصص آن رشته مراجعه کند، اما بخش‌هایی از دینداری از این قاعده مستثنی است و هیچ کس حق ندارد در اصول دین از کسی تقلید یا به استناد نظر متخصصی تصمیم‌گیری کند. همۀ فقیهان و دانشمندان اسلامی نیز به این نکته تصریح کرده‌اند.
۷٫ شناسایی جزئیات و فروع دین و به دست آوردن فهم دقیق از متن قرآن و احادیث معتبر، نیازمند تخصص در علوم گوناگون و سالها تلاش علمی است. کسانی که برای آنها مقدور است این تخصص را به دست آورند و شخصا در متون دینی تحقیق کنند، در این بخش از دینداری نیز بر اساس تشخیص و انتخاب خود عمل می‌کنند و نمی‌توانند به متخصص دیگری مراجعه داشته باشند.
۸٫ کسانی که به هر دلیل فرصت و امکان تحقیق علمی در متون دینی را ندارند ولی می‌خواهند زندگی خود را بر اساس رهنمودهای قرآن و احادیث تنظیم کنند تنها دو راه در پیش رو دارند: یا بدون علم و تخصص هر چیزی را که به نظرشان رسید خوب است و آنچه را که از این و آن شنیدند به حساب قرآن و احادیث بگذارند که قطعا این کار نادرست و موجب انحراف است و یا این که بر اساس اصول عقلایی به متخصصان این رشته مراجعه کنند.
۹٫ اگر چه مراجعه به متخصصان فروع دین یعنی فقها اصطلاحا تقلید نامیده شده است اما اصل تقلید، تقلیدی نیست. چرا که هر کس در هر موضوع و مسئله‌ای که برایش پیش می‌آید می‌تواند تشخیص دهد که آیا تخصص فهم دیدگاه قرآن و احادیث را در آن موضوع دارد یا نه. پس خودش انتخاب می‌کند که در آن موضوع تحقیق کند یا به متخصص مراجعه نماید. بر این اساس می‌توان گفت: تقلید بد است مگر آن که غیر مقلدانه و از روی آگاهی باشد!
۱۰٫ هر کس در انتخاب متخصصی که می‌خواهد بر اساس نظر او عمل کند و موضوعی که می‌خواهد در آن تقلید کند آزاد است و تنها در همان حوزه‌ای که آن فرد را متخصص می‌داند موظف به تقلید از اوست. چه بسا تشخیص این باشد که فقیهی تنها در حوزه‌ای از مسائل فقهی برتر از فقیهی دیگر است و تنها در همان حوزه به او مراجعه شود. حتی ممکن است سلیقه و روش سیاسی یا اجتماعی متخصصی مورد پسند نباشد اما به دلیل تخصصش در برخی مسائل از او تقلید کنیم. همان‌گونه که گاهی ناچاریم درمان بیماری خود را به پزشکی بسپاریم که سلایق دیگر او را نمی‌پسندیم.
سامان : salam hajagha
سید حمید : سلام بر شما
سامان : ruzetun bekheyr
سید حمید : روز شما بخیر
سامان : yek soal mitunam beporsam az khedmatetun?
سید حمید : خواهش می‌کنم
سامان : ba kami deghat motevajeh shodam tedade rohaniun dar cloob kam nist
سامان : chera?
سامان : albate man modathas cloob nayumadam
سامان : bade shayad 1 sal
سید حمید : خوب اینجا زمینه خوبی برای انجام وظایف طلبگی هم هست
سامان : masalan?
سید حمید : تبلیغ دین و پاسخ به پرسشهایی که برای افراد مطرح میشه
سامان : aha
سامان : yek soal daram man
سید حمید : بله
سامان : vasam narahat konandas
سامان : mitunam beporsam?
سامان : ۲۸ sal daram
سامان : tu ye khunevade mazhabi
سامان : ta alan yek bar ham nashode khodaye nakarde ruzamo nagiram
سامان : namazam o khoda tofigh dade bekhunam
سامان : alanam kerman dars mikhunam
سید حمید : خدا رو شکر
سامان : ama modati hast ke dochare yase mazhabi shodam
سامان : chetor begam
سامان : bazi chiza vasam ghedasateshun kamrangtar shode
سامان : vaghti miram khune ,masjede mahal be khatere khateratam v inke unja bozorg shodam miram
سامان : niatam pak nist be nazare khodam
سید حمید : نه هیچ اشکالی نداره
سامان : chand vaghte be khatere kare ziad, momkene namazam ghaza
سامان : she
سامان : ghablan saram miraft namazam ghaza nemishod
سامان : ama hala bi tafavot tar shodam
سید حمید : همین که این دغدغه رو دارید خیلی خوبه از خدا بخواهید حتما کمکتون می‌کنه
سامان : in modat ziad gonah kardam
سید حمید : باید دقت داشته باشیم اگه کاری می‌کنیم که باعث بی‌توفیقی میشه اون رو ترک کنیم .به هر حال همه چیز دست خود ماست
سامان : har chi daram be khaste khoda v lotfe agha emam reza bude
سید حمید : همین طوره
سامان : pedar o madaram azam razian
سامان : daram doktora mikhunam
سید حمید : امیدوارم موفق باشید
سامان : ama masalan ye chizi k vasam hal nashodas bahse velayat faghih hast
سامان : zaruratesho nemifahmam
سید حمید : این موضوع از اصول اعتقادی نیست جزو احکام شرعیه
سید حمید : به هر حال در این مورد باید شما به مجتهدتون مراجعه کنید همون طور که در مورد نماز و روزه طبق نظر مرجع عمل می‌کنید
سامان : man marjae taghlid nadarm
سید حمید : خوب نمیشه که بدون مرجع تقلید احکام رو کامل انجام داد
سامان : pas bi khiale hame chi sham?
سید حمید : نه چرا بخیال بشید؟
سامان : namazamo mikhunam
سید حمید : تحقیق کنید و یه مرجع انتخاب کنید
سامان : ruzamo kamel migiram
سامان : bedune marja
سید حمید : خوب چطور میشه نماز کامل خوند بدون تقلید
سید حمید : احکامش رو از کی می‌پرسید؟
سامان : ya amale namaze ejra kardan k moshakhase
سید حمید : نه
سید حمید : چطور مشخصه؟
سید حمید : کی مشخص کرده؟
سامان : sireye nabavi
سید حمید : ما که خودمون نمی‌تونیم بریم از قرآن و حدیث احکام رو در بیاریم
سید حمید : باید از متخصصی که این کار رو کرده بپرسیم
سامان : payambare azim namaz mikhundan be hamin tarigh
سامان : ma ham peyroe dine ishun hastim
سید حمید : شما از کجا می‌دونید پیامبر اکرم چطور نماز می‌خوندن؟
سامان : ahadis
سامان : revayat
سامان : tarikh
سید حمید : شما خودتون اگه می‌تونید به احادیث مراجعه کنید و از اون تشخیص بدید خوب اشکالی نداره
سید حمید : دیگه نیازی به تقلید و مرجع ندارید
سامان : sine be sine gashte
سید حمید : جزئیاتش چی؟
سید حمید : مثلا این که اگه شک کردید بین رکعات چی‌کار باید بکنید
سید حمید : و هزاران موضوع دیگه
سید حمید : اینها رو از کجا می‌تونید تشخیص بدید؟
سامان : joziatesh shayad bana be esmesh jozi hast
سید حمید : خوب اگه این جزئیات رو درست انجام ندید که کلش معلوم نیست درست باشه
سید حمید : اصلا عبادت یعنی تعبد
سید حمید : یعنی همون طوری که خدا خواسته دقیقا همون رو انجام دادن
سید حمید : ما باید بفهیم دقیقا خدا چی از ما خواسته
سید حمید : و همون رو انجام بدیم
سامان : hajagha man vaghti yek musighie ghashang mishnavam ba khoda behtar ertebat bargharar mikonam
سامان : gerye mikonam
سامان : bahash safa mikonam
سامان : pey be azematesh mibaram
سید حمید : خوب اشکالی نداره
سید حمید : گوش کنید
سید حمید : ولی چه ربطی به این موضوع داره؟
سید حمید : اون جای خودش
سید حمید : اما وظایف و عباداتی که بر ما واجبه جای خودش
سامان : na inke khodamo dargire in konam k emshab masalan shabe felan hast bayad amale in shabo anjam bedam
سید حمید : خوب اینها که واجب نیست
سید حمید : لازم نیست درگیر کنید
سید حمید : اما صحبت از واجبها ست
سید حمید : واجبات رو که نمیشه ترک کرد
سامان : azatun mamnunam ke vaghtetuno dadin be man
سامان : vajebato amal be ehtiat mikonam
سید حمید : عمل به احتیاط معنیش اینه که در واقع از همه مراجع تقلید کنید یعنی بدونید همه مراجع نظرشون چیه و طوری عمل کنید که نظر همه تامین شده باشه. این سخت‌تر از تقلیده و معنیش تقلید نکردن نیست
سامان : lotf kardid
سید حمید : خواهش می‌کنم
سید حمید : امیدوارم موفق باشید
سامان : az shoma mamnun
سامان : dar panahe hagh
سامان : ya ali
سید حمید : موفق باشید
سید حمید : یا علی
سامان : khodahafez
سید حمید : خدا نگهدار شما