آیا می‌توان به اصول مشترک و قطعی عقل و اخلاق دست یافت؟

تا اینجا به این نتیجه رسیدیم که تنها راه مطمئن برای بررسی ادعای کسانی که خود را پیامبر خدا معرفی می‌کنند، سنجش محتوای پیام آنها با اصول روشن و مشترک عقلانی است. اما مشکل اینجاست که عملاً نقطهٔ اشتراکی در مصادیق عقل و اخلاق وجود ندارد و هر کس نظر و روش خود را منطقی و اخلاقی می‌داند.

جدی بودن مشکل را وقتی بیشتر متوجه می‌شویم که می‌بینیم حتی ارزش‌های بزرگ و مشترکی همچون عدالت و راستگویی نیز در فرهنگ‌ها، مناطق و دوره‌های گوناگون با برداشت‌ها، قیود و توجیهات متفاوت مواجه است و چه‌بسا گروهی یک کار را عادلانه و صادقانه و گروهی دیگر آن را رفتاری غیر اخلاقی بدانند.

در این شرایط تنها چاره‌ای که باقی می‌ماند این است که ضمن درک محدودیت‌های دستگاه معرفتی انسان، هر کس بدون اینکه نظر خود را حقیقت مطلق و مخالفانش را دشمنان حقیقت بداند، همان چیزی را که پس از گفتگو و شنیدن دیدگاه‌های گوناگون تشخیص می‌دهد، به‌عنوان معیار ارزیابی‌هایش در نظر بگیرد.

البته در این میان، بدیهیاتی چون نادرستی تناقض و ارزش‌های مقبولی چون قاعدهٔ طلایی اخلاق به ما کمک می‌کند در تکذیب کسانی که آموزه‌هایی متناقض دارند، یا رفتاری را تجویز می‌کنند که دربارهٔ خودشان نمی‌پسندند، تردید نکنیم و ادعای کسی را بپذیریم که در عمل از تعالیم او نتیجهٔ بهتری می‌گیریم.