مادهٔ «ولي»
وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِى ٱلْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ ٱلْحَرْثَ وَٱلنَّسْلَ ۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلْفَسَادَ
و چون روی بگرداند و گردانندهٔ کاری شود، میکوشد در زمین فساد کند و محصولات کشاورزی و تبار را نابود سازد؛ و خدا فساد را دوست ندارد.
«تولّی» بهمعنی «روی گرداندن» است و نه «به قدرت رسیدن»؛ ولی از آنجا که مادهٔ «ولي» در اصل معنای «نزدیک بودن به چیزی و بر عهده گرفتن امور آن» را بیان میکند، در برخی از کاربردهای قرآنی «تولّي»، بر اساس سیاق، مفهوم «گردانندگی امور» نیز وجود دارد.
إِنَّ أَوْلَى ٱلنَّاسِ بِإِبْرَٰهِيمَ لَلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ وَهَٰذَا ٱلنَّبِىُّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ۗ وَٱللَّهُ وَلِىُّ ٱلْمُؤْمِنِينَ
بهراستی نزدیکترین مردم به ابراهیم قطعاً کسانیاند که از او پیروی کردهاند و این پیامبر و کسانی که ایمان آوردهاند؛ و خدا سرپرست مؤمنان است.
«أولی» افعل تفضیل از مادهٔ «ولي» بهمعنی «پشت و چسبیده به چیزی بودن» است و وقتی بهصورت صفت تفضیلی بهکار رود، نزدیکی و چسبیدگی بیشتر را در جنبههای مادی یا معنوی میرساند. «وليّ» صفت مشبهه از همین ماده و بهمعنای «کسی که امور را بدون دخالت و وساطت دیگران بر عهده دارد» است که در فارسی به آن «سرپرست» یا «گردانندهٔ امور» میگویند.
۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ بِٱلْقِسْطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ أَوِ ٱلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ ۚ إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًۭا فَٱللَّهُ أَوْلَىٰ بِهِمَا ۖ فَلَا تَتَّبِعُوا۟ ٱلْهَوَىٰٓ أَن تَعْدِلُوا۟ ۚ وَإِن تَلْوُۥٓا۟ أَوْ تُعْرِضُوا۟ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًۭا
ای کسانی که ایمان آوردهاید، بپا خاستگانی کوشا برای برپایی نظام عادلانه و گواهانی برای خدا باشید، حتی اگر به زیان خودتان یا پدر و مادر و نزدیکان باشد. چه بینیاز باشند چه فقیر، خدا که برای بر عهده گرفتن امورشان سزاوارتر است. پس هوس را پیروی نکنید که نمیگذارد عدالت بورزید. و اگر بپیچانید یا بیاعتنایی کنید، بهراستی خدا همواره به آنچه انجام میدهید آگاه است.
«أولی» از مادهٔ «ولي» بهمعنی «سرپرستی و برعهده گرفتن امور» است.