اولویت اخلاق در قرآن

کانال وزین انعکاس مقاله‌ای جدید را از نیکلای ساینای، استاد برجسته مطالعات قرآنی در دانشگاه آکسفورد، معرفی و متن کامل آن را همراه با ترجمه منتشر کرده است. گذشته از نکات آموزنده، اهمیت این مقاله در آن است که پژوهشگری غیرمسلمان، با نگاهی بیرونی و روشمند، قرآن را کتابی کاملاً منسجم یافته و برخلاف تصور رایج میان بسیاری از موافقان و مخالفان اسلام، نشان داده است که در منطق این کتاب، اخلاق و انسانیت اولویت دارد و این شریعت برای خدمت به انسان آمده است.
پرسش اصلی مقاله این است: آیا قرآن مدنی با احکام فراوانش، نسبت به قرآن مکی که سراسر دعوت به ایمان و اخلاق است، گسستگی دارد؟ پاسخ نویسنده منفی است و احکام مدنی را «تفصیل» همان جهان‌بینی مکی می‌داند. برخی از مهم‌ترین نکات مطرح‌شده در مقاله چنین است:

در قرآن، مرز قاطعی میان حقوق و اخلاق وجود ندارد. احکام همواره در افق آخرت و اخلاق معنا می‌یابند و بارها از حد قانون فراتر رفته، به گذشت و احسان دعوت می‌کنند.
از نگاه قرآن، انسان حتی پیش از وحی، توان شناخت اصول بنیادین اخلاق را دارد و نقش وحی بیش از هر چیز «ذکر» و یادآوری است. نویسنده تصریح می‌کند که در این مسئله، فهم معتزله درست بوده است؛ دیدگاهی که با مبنای حسن و قبح عقلی نزد عدلیه هم‌سوست.
نظام هنجاری قرآن دو لایه دارد: لایهٔ بنیادین، فضیلت‌هایی چون نیکی و تقوا و کارهای شایسته است که ملاک داوری خداوند خواهد بود؛ و لایهٔ دوم، شریعت و مناسک است که ابزاری برای تحقق آن فضیلت‌هاست.
شریعت موضوعی تحمیلی نیست، بلکه پاسخ رحمت‌آمیز خداوند به نیازهای واقعی انسان است؛ از همین رو بسیاری از احکام در پاسخ به پرسش مردم آمده و بر آسانی و رفع حرج تأکید دارد.
قرآن اجرای احکام را به «معروف» و «احسان»، یعنی به فهم اخلاقی و عرفی جامعه، گره می‌زند و قصد ندارد عقل را از صحنه بیرون کند.

مطالعهٔ این مقاله برای همهٔ قرآن‌پژوهان و به‌ویژه علاقه‌مندان به مباحث مربوط به مقاصد شریعت و رابطهٔ دین و اخلاق، جذاب و مفید خواهد بود.

معرفی مقاله، متن کامل و ترجمهٔ فارسی آن را در کانال تلگرامی انعکاس ملاحظه فرمایید:

https://t.me/inekas/682

@hamidhossaini