یک حدیث و دو برداشت
امام صادق (علیه‌السلام) در پاسخ به این پرسش که «عقل چیست؟» فرمود:
مَا عُبِدَ بِهِ اَلرَّحْمَنُ وَ اُكْتُسِبَ بِهِ اَلْجِنَانُ.
همان چیزی است که خدای رحمان با آن بندگی می‌شود و بهشت با آن به‌دست می‌آید.
راوی می‌گوید: پرسیدم: پس آنچه در معاویه بود چیست؟ آن حضرت فرمود:
تِلْكَ اَلنَّكْرَاءُ تِلْكَ اَلشَّيْطَنَةُ وَ هِيَ شَبِيهَةٌ بِالْعَقْلِ وَ لَيْسَتْ بِالْعَقْلِ.
آن نیرنگ بود، آن شیطنت بود که شبیه عقل است، ولی عقل نیست.
الکافي ج۱ ص۱۱.
برخلاف برداشت تحقیرکنندگان عقل، این روایت زیبا و نورانی را باید همچون سایر روایات اهل بیت (علیهم‌السلام) که در تأیید مطلق و تمجید بی‌حد عقل است خواند و فهمید.
در واقع راوی که از امام صادق (علیه‌السلام) دربارهٔ عقل پرسیده، گویا همچون بسیاری از ظاهرگرایان تصور می‌کرده که عقل، چندان هم قابل اعتماد نیست و باید آن را در برابر ظواهر دینی تحقیر کرد؛ لذا تیزهوشی و سیاست‌ورزی امثال معاویه را به‌عنوان نشانه‌ٔ آسیب و خطر عقل مطرح می‌کند. اما امام (علیه‌السلام) معتقد است عقل همواره ارزشمند و راهگشاست تا جایی که بندگی خدا و رسیدن به بهشت نیز در گرو تن دادن به حکم عقل است.
البته این برداشت فوراً با این اعتراض مواجه می‌شود که به‌خاطر شباهت فراوان شیطنت با خردورزی، نباید بر طبل عقلگرایی کوبید و آن را بر ظواهر دینی ترجیح داد؛ غافل از اینکه ترجیح ظواهر دینی نیز با همین مشکل مواجه می‌شود و جنایاتی که به اسم دین یا با برداشت اشتباه از آن انجام می‌پذیرد، از سوء استفاده یا سوء برداشت‌های عقل کمتر نیست.
اینجاست که باید در پی معیاری برای بازشناسی عقل از شیطنت و دین حقیقی از دین تقلبی باشیم. و وقتی در این زمینه جستجو می‌کنیم می‌بینیم هیچ معیاری جز خود عقل برای این منظور پیدا نمی‌کنیم و ناچاریم برای تشخیص عقل و دین حقیقی به خرد جمعی و وجدان مشترک انسانی مراجعه کنیم و فقط آنچه را با فطرت و اخلاق سازگار یافتیم بپذیریم.
آری دانش بشر بسیار محدود و خطاپذیر است، ولی خدا به ما عقل داده تا با شنیدن سخنان مختلف و بررسی منطقی دیدگاه‌ها و از جمله سخن مدعیان ارتباط با ماوراء، راه درست‌تر را برگزینیم و با پذیرش اختلاف‌ها و محدودیت‌هایی که حتی پس از دسترسی به فرستادگان خدا از میان نخواهد رفت، برای نزدیک‌تر شدن به حقیقت تلاش کنیم.
بدون این معیار، به برداشت‌هایی نامعقول از متون دینی مبتلا خواهیم شد که از هر شیطنتی پلیدتر است. همان‌گونه که اگر حکم عقل دربارهٔ ضرورت شنیدن سخن فرستادگان آسمانی و پذیرش منطق دلنشین آنها را نپذیریم، ادعای عقلگرایی ما جز دروغی شیطنت‌آمیز نخواهد بود.
#حدیث
@hamidhossaini
امام صادق (علیه‌السلام) در پاسخ به این پرسش که «عقل چیست؟» فرمود:
مَا عُبِدَ بِهِ اَلرَّحْمَنُ وَ اُكْتُسِبَ بِهِ اَلْجِنَانُ.
همان چیزی است که خدای رحمان با آن بندگی می‌شود و بهشت با آن به‌دست می‌آید.
راوی می‌گوید: پرسیدم: پس آنچه در معاویه بود چیست؟ آن حضرت فرمود:
تِلْكَ اَلنَّكْرَاءُ تِلْكَ اَلشَّيْطَنَةُ وَ هِيَ شَبِيهَةٌ بِالْعَقْلِ وَ لَيْسَتْ بِالْعَقْلِ.
آن نیرنگ بود، آن شیطنت بود که شبیه عقل است، ولی عقل نیست.
الکافي ج۱ ص۱۱.
برخلاف برداشت تحقیرکنندگان عقل، این روایت زیبا و نورانی را باید همچون سایر روایات اهل بیت (علیهم‌السلام) که در تأیید مطلق و تمجید بی‌حد عقل است خواند و فهمید.
در واقع راوی که از امام صادق (علیه‌السلام) دربارهٔ عقل پرسیده، گویا همچون بسیاری از ظاهرگرایان تصور می‌کرده که عقل، چندان هم قابل اعتماد نیست و باید آن را در برابر ظواهر دینی تحقیر کرد؛ لذا تیزهوشی و سیاست‌ورزی امثال معاویه را به‌عنوان نشانه‌ٔ آسیب و خطر عقل مطرح می‌کند. اما امام (علیه‌السلام) معتقد است عقل همواره ارزشمند و راهگشاست تا جایی که بندگی خدا و رسیدن به بهشت نیز در گرو تن دادن به حکم عقل است.
البته این برداشت فوراً با این اعتراض مواجه می‌شود که به‌خاطر شباهت فراوان شیطنت با خردورزی، نباید بر طبل عقلگرایی کوبید و آن را بر ظواهر دینی ترجیح داد؛ غافل از اینکه ترجیح ظواهر دینی نیز با همین مشکل مواجه می‌شود و جنایاتی که به اسم دین یا با برداشت اشتباه از آن انجام می‌پذیرد، از سوء استفاده یا سوء برداشت‌های عقل کمتر نیست.
اینجاست که باید در پی معیاری برای بازشناسی عقل از شیطنت و دین حقیقی از دین تقلبی باشیم. و وقتی در این زمینه جستجو می‌کنیم می‌بینیم هیچ معیاری جز خود عقل برای این منظور پیدا نمی‌کنیم و ناچاریم برای تشخیص عقل و دین حقیقی به خرد جمعی و وجدان مشترک انسانی مراجعه کنیم و فقط آنچه را با فطرت و اخلاق سازگار یافتیم بپذیریم.
آری دانش بشر بسیار محدود و خطاپذیر است، ولی خدا به ما عقل داده تا با شنیدن سخنان مختلف و بررسی منطقی دیدگاه‌ها و از جمله سخن مدعیان ارتباط با ماوراء، راه درست‌تر را برگزینیم و با پذیرش اختلاف‌ها و محدودیت‌هایی که حتی پس از دسترسی به فرستادگان خدا از میان نخواهد رفت، برای نزدیک‌تر شدن به حقیقت تلاش کنیم.
بدون این معیار، به برداشت‌هایی نامعقول از متون دینی مبتلا خواهیم شد که از هر شیطنتی پلیدتر است. همان‌گونه که اگر حکم عقل دربارهٔ ضرورت شنیدن سخن فرستادگان آسمانی و پذیرش منطق دلنشین آنها را نپذیریم، ادعای عقلگرایی ما جز دروغی شیطنت‌آمیز نخواهد بود.
#حدیث
@hamidhossaini