درسی برای امروز

بدون ورود به جزئیات حوادث یا قضاوت دربارهٔ نیت و شخصیت افراد هم می‌توان درس‌های بزرگی از تاریخ آموخت. یکی از این عبرت‌ها سرگذشت تلخ شیخ فضل الله نوری به‌عنوان مهم‌ترین نمایندهٔ جریانی تأثیرگذار در روحانیت شیعه است که بنیان‌های فکری تمدن جدید را در تعارض با اسلام و مبارزه با آن را وظیفه‌ای دینی می‌داند.

جدا از درست یا غلط بودن این تفکر، شهامت شیخ فضل الله در بیان دیدگاهش ستودنی است؛ زیرا او برخلاف بسیاری از همفکرانش به‌جای تعابیر دوپهلو و مصلحت‌‌آمیز، با صراحت، مخالفتش را با قانون، حقوق بشر، آزادی بیان، برابری شهروندان، انتخابات و دیگر ارزش‌های مقبول دوران جدید، اعلام و تکلیف مخاطبانش را روشن کرد.

ولی مشکل از جایی پیدا شد که وی نظرات خود را عین حکم خدا دانست و همراه نبودن با آن را کفر و ارتداد نامید و حق دیگر فقیهان را در رسیدن به برداشتی متفاوت نادیده گرفت. همان‌گونه که گروهی از مخالفانش هر گونه تقابل با آرمان‌هایشان را خیانت شمردند و او را به اتهام صدور فتوای قتل و شکنجهٔ مشروطه‌خواهان اعدام کردند.

اگرچه دربارهٔ آنچه در این میان رخ داد حرف و حدیث فراوانی وجود دارد، ولی این نکته قابل انکار نیست که اگر به‌جای تکفیر و پرخاشگری اجازه داده می‌شد دیدگاه‌های گوناگون در فضایی آزاد با هم گفتگو و یکدیگر را نقد و اصلاح کنند، امروز ما در شرایط فرهنگی و اجتماعی بهتری زندگی می‌کردیم و اندیشهٔ دینی نیز رشد بیشتری یافته بود.


@hamidhossaini