دین مهم‌تر است یا اخلاق و انسانیت؟

مقایسه میان دین و انسانیت فقط وقتی مطرح می‌شود که دین را به‌معنی پیروی از فرد یا فرقه‌ای خاص بدانیم؛ در حالی که دین معنایی جز زندگی بر مبنای حساب و کتابی مشخص ندارد و اساساً کسی را نمی‌توان یافت که دین نداشته باشد. حتی کسانی که خدا را قبول ندارند یا به هیچ‌یک از ادیان اهمیت نمی‌دهند هم به هر حال طبق مبنایی خاص زندگی می‌کنند. پس مهم این است که روش بهتری را برای زندگی انتخاب کنیم و دربارهٔ دینی که جهتگیری‌ زندگی ما را تعیین می‌کند سهل‌انگار نباشیم.

البته اگر منظور از چنین سؤالی این است که انسانیت و اخلاق اهمیت بیشتری دارد یا وابستگی به آیین و فرقه‌ای خاص، قطعاً پاسخ این است که اخلاق و انسانیت را باید مهم‌تر بدانیم؛ ولی به‌شرطی می‌توانیم از اخلاق‌مداری خود مطمئن باشیم که علاوه بر اموری چون مهربانی و خوشرویی، در برابر حقایق مهمی که از آنها آگاه می‌شویم نیز تسلیم باشیم و هیچ حقیقتی را نادیده نگیریم. پس حتی اگر احتمال دهیم که خالق هستی برای ما برنامه‌ای نجات‌بخش در نظر گرفته و با این حال نسبت به آن بی‌توجه باشیم، زشت‌ترین بی‌اخلاقی را انجام داده‌ایم و از انسانیت دور شده‌ایم.