به‌نام غیرت، به‌کام شیطان

بسیاری تعصب و حمیّت را با غیرت اشتباه می‌گیرند و با تقسیم آن به دو نوع خوب و بد، تعصب به باورهای درست و حمیّت در دفاع از مقدسات و رسوم خود را پسندیده می‌دانند. در حالی که واژهٔ تعصب ‌با عصبیّت هم‌ریشه و به‌‌معنی طرفداری بدون دلیل منطقی و حمیّت به‌معنی دفاع همراه با عصبانیت و نخوت است.

غیرت یعنی بی‌تفاوت نبودن نسبت به پایمال شدن حق. همهٔ کسانی که به‌سبب تعلق قومی، مذهبی و مانند آن از رسوم، اندیشه یا فردی طرفداری و برای آن جوش و خروش می‌کنند، کار خود را غیرت به‌شمار می‌آورند؛ ولی راه تشخیص غیرت از تعصب و حمیت، دقت در شیوهٔ برخورد با انتقاد و اندیشه‌های متفاوت و روش مواجهه با دلایل منطقی است.

کسی که حاضر به شنیدن دیدگاه‌ مخالف نیست و به دیگران اجازهٔ انتقاد، انتخاب، پرسش و مخالفت نمی‌دهد و هیچ نکته و سخن درستی را از دگراندیشان و دشمنانش نمی‌پذیرد، فرد باغیرتی نیست. او متعصبی خودخواه است که حتی اگر به برترین حقایق و آسمانی‌ترین مکاتب هم دسترسی و اعتقاد داشته باشد، از آن بهره‌‌ای نمی‌برد.

محتوای اصلی خطبهٔ قاصعه در نهج‌البلاغه، مبارزه با تعصب و حمیت است. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در این خطبه، ابلیس را امام متعصبان معرفی می‌کنند و ریشهٔ عصیان او را حمیت و بی‌منطقی و مخالفت بی‌‌دلیل با حق می‌دانند.

البته آن حضرت یک استثنا برای مذموم بودن تمایل بی‌دلیل ذکر می‌‌کنند و می‌فرمایند اگر ناچارید به چیزی تعصب بورزید، نسبت به اخلاق نیکو تعصب داشته باشید. چرا که اخلاق انسانی تنها موضوع ذاتاً ارزشمندی است که گرایش به آن نیازی به دلیل ندارد و تعصب به آن، آتش اختلاف و خودخواهی‌ را در میان مردم شعله‌ور نمی‌کند.

سید حمید حسینی ـ ۱۳ تیر ۱۳۹۸

@hamidhossaini