نقش ملاحظات اخلاقی در استدلال فقهی
مقالهٔ جدید استاد ابوالقاسم فنائی با عنوان «نقش ملاحظات اخلاقی در استدلال فقهی» را می‌توان چکیده‌ای از مهم‌ترین نتایج علمی دو کتاب مهم ایشان، «دین در ترازوی اخلاق» و «اخلاق دین‌شناسی»، دانست که این‌بار به‌طور متمرکز بر یک پرسش کاربردی در معرفت‌شناسی فقه به کار گرفته شده‌اند: وقتی فقیه با آیه یا روایتی روبه‌رو می‌شود که ظاهرش با عدالت یا دیگر داوری‌های اخلاقی ناسازگار است، آیا حق دارد یا موظف است به ملاحظهٔ اخلاقی تکیه کند و از دلیل نقلی دست بردارد؟
فقه آن‌گونه که هست
نویسنده در بخش توصیفی مقاله نشان می‌دهد که در روش رایج فقه شیعه، ملاحظات اخلاقی تنها وقتی «قطعی» باشند به بازی گرفته می‌شوند و ملاحظات «ظنّی» عملاً هیچ جایگاهی در آن ندارند. وی ریشهٔ این موضع را نه در متافیزیک فقه، بلکه در تبعیضی معرفت‌شناختی می‌داند. زیرا معتقد است ظنّ برآمده از متون دینی حجت شمرده می‌شود، اما ظنّ برآمده از عقل و اخلاق نه. نتیجهٔ این رویکرد آن است که چون باور اخلاقی ما تقریباً هیچ‌گاه به حد قطع نمی‌رسد، نقش اخلاق در فقه عملاً به صفر می‌رسد.
فقه آن‌گونه که باید باشد
ادعای اصلی مقاله در بخش هنجاری آن است که اخلاق «منبع» شریعت نیست، اما «چارچوب» آن است. بر این اساس، ملاحظات اخلاقی حتی اگر قطعی باشند نمی‌توانند به‌تنهایی حکمی را در شریعت اثبات کنند؛ اما خواه قطعی باشند و خواه ظنّی، تحت شرایطی سه نقش مهم را ایفا می‌کنند:
۱. توجیه باور به «نبودِ» حکم شرعیِ ناسازگار با اخلاق در شریعت؛
۲. جلوگیری از تمسک به دلایل نقلیِ ناسازگار با اخلاق، به‌عنوان قرینه‌ای که در سند، دلالت یا جهت صدور آن‌ها تردید می‌افکند؛
۳. جلوگیری از اجرای اصول عملیه، زیرا با رفع شک، موضوعی برای آن‌ها باقی نمی‌ماند.
شرط این نقش‌ها روشن است: دلیل نقلی و دلیل اخلاقی باید با یک ترازو سنجیده شوند و هرکدام قوی‌تر بود مقدم شود.
دکتر فنائی در پایان می‌نویسد اگرچه بیشتر فقیهان شیعه به‌تبعیت از متکلمان عقلی‌مشرب شیعه و معتزله، استقلال متافیزیکی اخلاق از شریعت و تقدم اخلاق بر شریعت را می‌پذیرند، اما معرفت‌شناسی فقهی آنان با این باور همخوان نیست و همین گسست است که به فتواهای ناسازگار با اخلاق می‌انجامد. به باور او، فقهی که به اخلاق، عقلانیت و معنویت بی‌اعتنا باشد، شریعتی ضد اخلاق به مخاطبان عرضه می‌کند و این خود یکی از عوامل دین‌گریزی در روزگار ماست.
دریافت از سایت دانشگاه مفید
دریافت از سایت صدانت
@hamidhossaini
مقالهٔ جدید استاد ابوالقاسم فنائی با عنوان «نقش ملاحظات اخلاقی در استدلال فقهی» را می‌توان چکیده‌ای از مهم‌ترین نتایج علمی دو کتاب مهم ایشان، «دین در ترازوی اخلاق» و «اخلاق دین‌شناسی»، دانست که این‌بار به‌طور متمرکز بر یک پرسش کاربردی در معرفت‌شناسی فقه به کار گرفته شده‌اند: وقتی فقیه با آیه یا روایتی روبه‌رو می‌شود که ظاهرش با عدالت یا دیگر داوری‌های اخلاقی ناسازگار است، آیا حق دارد یا موظف است به ملاحظهٔ اخلاقی تکیه کند و از دلیل نقلی دست بردارد؟
فقه آن‌گونه که هست
نویسنده در بخش توصیفی مقاله نشان می‌دهد که در روش رایج فقه شیعه، ملاحظات اخلاقی تنها وقتی «قطعی» باشند به بازی گرفته می‌شوند و ملاحظات «ظنّی» عملاً هیچ جایگاهی در آن ندارند. وی ریشهٔ این موضع را نه در متافیزیک فقه، بلکه در تبعیضی معرفت‌شناختی می‌داند. زیرا معتقد است ظنّ برآمده از متون دینی حجت شمرده می‌شود، اما ظنّ برآمده از عقل و اخلاق نه. نتیجهٔ این رویکرد آن است که چون باور اخلاقی ما تقریباً هیچ‌گاه به حد قطع نمی‌رسد، نقش اخلاق در فقه عملاً به صفر می‌رسد.
فقه آن‌گونه که باید باشد
ادعای اصلی مقاله در بخش هنجاری آن است که اخلاق «منبع» شریعت نیست، اما «چارچوب» آن است. بر این اساس، ملاحظات اخلاقی حتی اگر قطعی باشند نمی‌توانند به‌تنهایی حکمی را در شریعت اثبات کنند؛ اما خواه قطعی باشند و خواه ظنّی، تحت شرایطی سه نقش مهم را ایفا می‌کنند:
۱. توجیه باور به «نبودِ» حکم شرعیِ ناسازگار با اخلاق در شریعت؛
۲. جلوگیری از تمسک به دلایل نقلیِ ناسازگار با اخلاق، به‌عنوان قرینه‌ای که در سند، دلالت یا جهت صدور آن‌ها تردید می‌افکند؛
۳. جلوگیری از اجرای اصول عملیه، زیرا با رفع شک، موضوعی برای آن‌ها باقی نمی‌ماند.
شرط این نقش‌ها روشن است: دلیل نقلی و دلیل اخلاقی باید با یک ترازو سنجیده شوند و هرکدام قوی‌تر بود مقدم شود.
دکتر فنائی در پایان می‌نویسد اگرچه بیشتر فقیهان شیعه به‌تبعیت از متکلمان عقلی‌مشرب شیعه و معتزله، استقلال متافیزیکی اخلاق از شریعت و تقدم اخلاق بر شریعت را می‌پذیرند، اما معرفت‌شناسی فقهی آنان با این باور همخوان نیست و همین گسست است که به فتواهای ناسازگار با اخلاق می‌انجامد. به باور او، فقهی که به اخلاق، عقلانیت و معنویت بی‌اعتنا باشد، شریعتی ضد اخلاق به مخاطبان عرضه می‌کند و این خود یکی از عوامل دین‌گریزی در روزگار ماست.
دریافت از سایت دانشگاه مفید
دریافت از سایت صدانت
@hamidhossaini