پیامبر «راعی» بود یا «ناظر»؟

قرآن در آیهٔ ۱۰۴ سورهٔ بقره از مؤمنان می‌خواهد به‌جای «راعنا» بگویند: «انظرنا». اغلب مفسران و مترجمان «راعنا» را به‌معنی «مراعات ما را بکن» دانسته و توجه خود را در بیان پیام این آیه بر روایاتی متمرکز ساخته‌اند که به‌ کاربرد اهانت‌آمیز این واژه در زبان یهودیان اشاره دارد. آنها بر همین اساس، «انظرنا» را تعبیری محترمانه از همان معنای «رعایت حال کردن» در نظر گرفته‌ و گفته‌اند پیام آیه تأکید بر محترمانه صحبت کردن با پیامبر خداست.
همین آموزهٔ قرآنی با تفصیل بیشتری در آیهٔ ۴۶ سورهٔ نساء در قالب سرزنش یهودیانی مطرح شده است که «راعنا» را در ادامهٔ سخنان نادرست دیگری شامل «سمعنا وعصینا واسمع غیر مسمع» بیان می‌کنند و به آنها توصیه می‌شود اگر بگویند: «سمعنا وأطعنا واسمع وانظرنا» برای خودشان بهتر است.
اگر به‌جای محور قرار دادن روایاتی که هیچ‌‌کدامشان از سند و منبع معتبری برخوردار نیست، الفاظ و ظواهر همین دو آیه را مبنا قرار دهیم، علاوه بر دست‌یابی به آموزه‌هایی ارزشمند، که معمولاً به آنها توجه نمی‌شود، به اشتباهاتی رایج در برداشت از این دو آیه پی خواهیم برد. بدین منظور لازم است در گام نخست معنای لغوی واژه‌های کلیدی این جملات را به‌دست آوریم.
«راعنا» از مادهٔ «رعي» بیانگر مفهوم «حفظ و مراقبت همراه با بر عهده گرفتن امور» است و بر این اساس برای «چوپان» و «حاکم» از واژهٔ «راعي» استفاده می‌شود. این ماده در قرآن همه‌جا به همین معنی و برای تأکید بر مراقبت و پذیرش مسئولیت در قبال امانت‌ها و عهد و پیمان ، گوسفندان و تعهدات معنوی به‌کار رفته و مفهوم مشهور «رعایت حال کردن» فاقد شاهد قرآنی است.
«انظرنا» از مادهٔ «نظر» به‌معنی «نگریستن و دیدن با دقت» است و مفهوم «به ما مهلت بده» که در تفسیر مشهور برای آن بیان می‌شود، با روایاتی از قرائت قرآن که همزه را قطع می‌داند و این واژه را (أنظرنا) می‌خواند، سازگاری بیشتری دارد. البته این ماده وقتی بدون «الی» به‌کار می‌رود معنای انتظار را هم بیان می‌کند، ولی منتظر ماندن یا مهلت دادن با سیاق و دیگر بخش‌های آیه تناسب چندانی پیدا نمی‌کند.
پس از فهم مفردات دو آیه نوبت به بررسی ترکیب آنها می‌رسد. برای این منظور باید به تعابیر نسبت‌داده شده به یهودیان و توصیهٔ قرآن به‌عنوان جایگزین هر یک از آنها دقت کنیم. در آیهٔ سورهٔ نساء «سمعنا واطعنا» در مقابل «سمعنا وعصینا» قرار گرفته که مفهوم هر دو روشن است. اما معنای «واسمع وانظرنا» را وقتی بهتر متوجه می‌شویم که نقطهٔ مقابلش یعنی «واسمع غیر مسمع وراعنا» را به‌درستی بفهمیم.
«مُسمَع» اسم مفعول از باب افعال و به‌معنی «به گوش دیگران رسانده شده» و «غیر مُسمَع» به‌معنی «نشنیده ماندن چیزی که دیگری درصدد شنواندن آن باشد» است که برای کنایه از «نشنیده گرفتن» به‌کار می‌رود. پس سخن باطل یهودیان بعد از «سمعنا وعصینا» این بوده که «حرف‌های ما را نشنیده بگیر» و با توجه به آنچه دربارهٔ معنای لغوی «راعنا» گفتیم، توقع دیگرشان، انداختن بار مسئولیت مراقبت از آنها بر دوش پیامبر خداست.
با توجه به این نکات، مفهوم پاسخ و توصیهٔ قرآن این می‌شود که به‌جای آن توقعات، «اگر با فرمان بردن از پیامبر، او را ناظر بر سخنان و رفتارهای خود بدانند» برایشان بهتر خواهد بود. زیرا این‌گونه به‌جای آنکه پیامبر را راعی و متولی مسائل فردی و اجتماعی خود قرار دهند، اگر خودشان مسئولیت‌ امورشان را بر عهده بگیرند، و در عین حال، به فرمان و نظارت آن حضرت تن دهند، هم از هدایت‌های او بهره‌مند می‌شوند و هم با خوداتکایی به رشد و توانمندی بیشتری می‌رسند.
با این تفسیر حتی اگر روایات استفادهٔ تمسخرآمیز یهودیان از واژهٔ «راعنا» را بپذیریم،‌ در این سطح متوقف نمانده و مخالفت قرآن با منطق «راعنا» و «اسمع غیر مسمع» را به برخورد با کاربرد بی‌ادبانهٔ یک واژه تقلیل نداده‌ایم و از پیام مهم‌ و عمیق‌ این دو آیه در زمینهٔ مسئولیت‌شناسی و نقش آحاد جامعه نسبت به خود و دیگران محروم نمانده‌ایم.

#ترجمه_گروهی_قرآن

@hamidhossaini