ببخش تا بخشیده شوی

با آنکه خداوند متعال قاعدهٔ طلایی انصاف را مبنا و محور توصیه‌ها و قوانین اجتماعی کتابش قرار داده، اما برای رسیدن به جامعهٔ مطلوب و اخلاق متعالی بر همراه شدن احسان با عدالت تأکید کرده است. (نحل، ۹۰)

عدالت یعنی آنچه برای خود می‌پسندیم را حق دیگران نیز بدانیم، ولی احسان کار کسی است که به دیگران بیش از آنچه حق خود می‌داند می‌بخشد (حکمت ۲۳۱ نهج‌البلاغه) و به‌جای حق و حقوق، مهر و محبت را مبنای زندگی اجتماعی می‌داند. (غررالحکم، ج ۱، ص ۲۲)

بر همین اساس قرآن کریم بارها پس از تأکید بر ضرورت پایبندی به حقوق افراد در موضوعاتی چون قصاص (بقره، ۱۷۸)، طلاق (بقره، ۲۳۷) و روابط بین‌الملل (مائده، ۱۳) و تأیید هر نوع مقابله به‌مثل (شوری، ۴۰)، خواستار کوتاه آمدن از حق و ترجیح دادن احسان می‌شود.

اگر چه در نگاه نخست به‌نظر می‌رسد در اخلاق اجتماعی با دو رکن جداگانه مواجهیم، اما با دقت بیشتر می‌فهمیم احسان نیز درکی عمیق‌تر از قاعدهٔ طلایی اخلاق است که این بار به ما می‌گوید همان‌گونه که دوست داری بخشیده شوی تو نیز ببخش (نور، ۲۲) و احسان فراوان در هستی را با احسان پاسخ بده. (رحمن، ۶۰)

اوج نیکی و انسانیت این است که نه‌تنها خود را به‌جای دیگران بگذاریم، بلکه با بخشیدن آنچه بدان دل‌بستگی‌ داریم (آل‌عمران، ۹۲) احساس و عاطفهٔ دیگران را همچون علائق خود در نظر بگیریم و سختی و رنج اندک هم‌نوعانمان را درد و رنجی بزرگ برای خود به‌شمار آوریم. (توبه، ۱۲۸)

#اخلاق_اجتماعی_در_قرآن ۳

@hamidhossaini